Stifting Fryske Rie

Op pinkstertiisdei 26 maaie (2026) kamen sa'n santich of mear minsken by it jierlikse Upstalbeam-treffen byinoar oer it tema "de jeugd yn de Fryslannen". De twa foarnaamste sprekkers wiene fyftjin en sechtjin jier âld (resp. David Kloosterman fan de Harkema en Freja Pfanne fan Aurich). David spruts yn it Frysk en oer it Frysk: hoe't dy taal hjir (by ús) bestean bleaun is en dêr (by Aurich en yn Grinslân) troch it Platt ferkrongen is. Freja hie - yn datselde Platt - in mear persoanlik praatsje. Se spilet by it platdútske toaniel yn in musical "De lytse dei". Dêr hat se net allinnich leard hoe't je op it poadium rinne en stean moatte. Se hat har ek de taal fan har heit en mem machtich makke. "Platdútsk prate fielt hiel oars as Heechdútsk - it ritme en de meldij."De jeugd hat net allinnich de takomst, mar ek de apparatuer, sa hat dy jûn ús leard. Ut Freja har praatsje die bliken dat de taallear-app "Plattino" (troch it Platt-Büro fan de Ostfriesische Landschaft útbrocht) de jongerein gâns fertuten docht. Rico Mecklenburg, de foarsitter fan de Landschaft, hie dy "app" al mei grutskens yn syn wolkomswurd neamd. De jonge muzikant Christoffer Krull song tuskentroch mei de gitaar by de hân oer hjoed en juster. Yn it Platt fansels, mei of sûnder help fan Plattino.It wie in noflike jûn mei moai waar. Yn 'e bosken fan Aurich hiene je ek gjin lêst fan de gleie sinne.

Yn de pinksterdagen fan 1956 is yn Aurich (Ostfriesland) de Ynterfryske Rie oprjochte. Dat is no santich jier ferlyn.Foar de Twadde Wrâldoarloch wie der al gearwurking tusken fertsjintwurdigers fan Westerlauwersk Fryslân, Ostfriesland/Oldenburg en Noard-Fryslân, mar yn 'e oanrin nei dy oarloch wie it spul bedoarn. It is oan minsken lykas Jan Piebenga (de kranteman), Jelle Brouwer (de skriuwer en gelearde) en Frederik Paulsen (de Dútske oarlochsdissidint) te tankjen dat de ferbrutsen freonskipsbannen oan beide siden fan de steatsgrins wer oanhelle waarden.De Ynterfryske Rie (dy namme is pas yn 1999 ynfierd) basearret him op it manifest fan Aurich fan 1955, in jier foar de oprjochting: Friezen yn in demokratysk en feriene Europa.Sûnt de oprjochting hat de Ynterfryske Rie regelmjittich treffens op Helgolân, kongressen op wikseljende plakken en útwikselingen fan studinten, boeren, plattelânsfroulju (ensafuorthinne) op priemmen set.Yn 2027 sil der wer in kongres yn Ostfriesland wêze.   

Noardfryske mienskipsman Ingwer Boysen (66) ferstoarn De tsjerke fan Lunham siet fol, doe’t op 19 maaie de Noardfryske boer, toanielspiler en bestjoerder Ingwer Boysen te hôf brocht waard. De betsjutting fan Boysen foar Friesendoarp Risem-Lunham en de Noardfryske taal en kultuer kin net ûnderskat wurde. Wa’t it Mooringer Noardfrysk yn ‘e praktyk leare woe, wie wolkom yn it taalnêst by Boysen.Generaasjes studinten Friesisch út Kiel koene sa it Frasch dat se leard hiene út boeken en fan âlde bânopnames no ek yn ‘e praktyk bringe. “It wie foar ús in ideaal plak”, seit âld-dosint Alastair Walker fan de Universiteit fan Kiel. “Heit, mem, bern, pake en beppe, de besite, eltsenien prate dêr Frasch. En sokke famyljes wiene der noch mar in bytsje.“ Studinten dy’t ree wiene om in hântaast op ‘e pleats te helpen learden sadwaande Frasch tusken it melken en trekkerriden troch. Noch sterker: se moasten wol, want de Boysens sprutsen gjin Dúts mei dizze gasten. “Ik bin gjin learaar”, sei Ingwer dan, “mar wêr’t ik Frasch snaake kin, snaak ik Frasch.” Mei guon fan dizze studinten bleau Ingwer syn libben lang befreone. Ingwer wie him ek tige bewust fan it belang fan it Frasch as mienskipstaal. Hy stie gauris op it toaniel by it grutte doarpsfeest yn it ramt fan it Bikebrennen, neidat er sels ek al it nedige âld hout en strie oanlevere hie foar de Biike, it brânende beaken dêr’t de Noardfriezen de winter, de trollen en de kweade geesten mei ferjeie op 21 febrewaris. Boysen fertsjintwurdige ek jierrenlang de Fryske minderheid yn it bestjoer fan de Deenske skoalferiening. Dy besocht mear as ien kear om it tal oeren Frysk op de skoalle fan Risem te beheinen. “Gjin sprake fan”, sei Boysen yn rêd Deensk. “Der wennet net ien Deensktalige famylje yn ús doarp. Tanksij de Friezen is der yn Risem in Deenske skoalle. Wy helpe jimme, as jimme ús helpe.” En sadwaande koe de skoalle yn Risem ‘gewoan’ trijetalich Deensk-Dúts-Frasch bliuwe. Ingwer Boysen krige fanselssprekkend ek in wichtige rol yn de earste Noardfryske spylfim Der Krug an der Wiedau as meartalige kastlein fan de Dúts-Deenske grinskroech. Yn de humoristyske krimi fan regisseur Gary Funck stekke Friezen, oare minderheden, Denen en Dútsers inoar de gek oan. De rol fan kastlein wie Boysen op it liif skreaun, want hy wie ek al syn libben lang gasthear op syn eigen pleats.Ien fan dy tsientallen gasten wie, al in moai skoft lyn, de ‘Westfriesischer rockstar‘ Piter Wilkens, dy’t foar in optreden nei Nordfraschlönj helle waard. Piter en syn muzyk binne net fergetten, want by it ôfskie yn de tsjerke fan Lunham klonk Wilkens syn liet ‘It paad werom’. Yn 1999 wie Omrop Fryslân by Boysen op de pleats foar de dokumintêre ‘It oare Fryslân’. Dy dokumintêre kin besjoen wurde op de argyfside Weromrop.nl: It Oare Fryslân 3: de Noard-Fryske taal | WeromropOnno Falkena |Foto's: Friisk Foriing en Ingwer Boysen